बालेनका ‘प्रोफेसर’ कुमार बेन: मेयरदेखि प्रधानमन्त्रीसम्मको यात्राका मास्टरमाइन्ड, नेपाली राजनीतिका नयाँ चाणक्य!

कुनै पनि ठूलो राजनीतिक सफलताको अगाडि एउटा लोकप्रिय अनुहार देखिन्छ, तर त्यसको पछाडि विचार, योजना, समयको गणना र रणनीति तयार गर्ने अर्को मस्तिष्क पनि हुन सक्छ। चर्चित सिरिज Money Heist मा ‘प्रोफेसर’ आफैं मैदानमा नउत्रिए पनि सम्पूर्ण योजनाको सूत्रधार हुन्छन्। प्राचीन भारतमा चाणक्यले चन्द्रगुप्त मौर्यको उदयमा रणनीतिक भूमिका खेलेका थिए। त्यस्तै, आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा पनि जनताको अगाडि देखिने नेता र पर्दापछाडि बसेर बाटो बनाउने रणनीतिकारको भूमिका फरक हुन्छ। नेपालको राजनीतिमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) का लागि यस्तै पात्रका रूपमा चर्चामा छन्—कुमार व्यञ्जनकार अर्थात् कुमार बेन। उनलाई कतिपय सञ्चारमाध्यमले बालेनका ‘चाणक्य’ र राजनीतिक सफलताका प्रमुख रणनीतिकारका रूपमा चित्रण गरेका छन्। तर उनी एक्लैले सबै सफलता दिलाएका हुन् भन्ने निष्कर्षभन्दा पनि उनको भूमिका कति गहिरो थियो भन्ने प्रश्न बढी महत्वपूर्ण छ।

काठमाडौंको मेयर चुनावदेखि सुरु भएको रणनीतिक यात्रा कुमार बेनको राजनीतिक प्रभाव बुझ्न बालेन शाहको २०७९ सालको काठमाडौं महानगरपालिका निर्वाचन सम्झनुपर्छ। ठूला राजनीतिक दलका स्थापित उम्मेदवारलाई चुनौती दिँदै स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा बालेनले हासिल गरेको विजय सामान्य राजनीतिक घटना थिएन। त्यो अभियानमा सामाजिक सञ्जाल, युवापुस्ताको समर्थन, स्वतन्त्र राजनीतिक पहिचान र परम्परागत दलप्रतिको असन्तुष्टिलाई प्रभावकारी रूपमा जोडिएको थियो। यस अभियानको भित्री टोलीमा कुमार बेन महत्वपूर्ण राजनीतिक सल्लाहकारका रूपमा सक्रिय रहेको विभिन्न रिपोर्टमा उल्लेख छ। बालेनको सार्वजनिक छवि, राजनीतिक सन्देश र अभियान व्यवस्थापनमा उनको सहभागिताले उनलाई सामान्य सहयोगीभन्दा फरक पहिचान दिलायो।

बालेनको नजिक पुग्ने एउटा महत्वपूर्ण ढोका—कुमार बेन। बालेन शाह कम बोल्ने, सीमित व्यक्तिसँग भेट्ने र आफ्ना विचार सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यक्त गर्ने शैलीका लागि परिचित छन्। यस्तो नेतृत्वसँग बाहिरी राजनीतिक व्यक्ति, पत्रकार वा अन्य सरोकारवालाको पहुँच सहज हुँदैन। The Kathmandu Post ले जुलाई २०२६ मा प्रकाशित गरेको विस्तृत रिपोर्टमा कुमार बेनलाई बालेनका एक दशकभन्दा पुराना नजिकका मित्र र मुख्य सल्लाहकारका रूपमा चित्रण गरेको छ। उनीहरूको सम्बन्ध केवल सरकारी पदमा सीमित छैन; व्यक्तिगत जीवन, यात्रादेखि गेमिङजस्ता रुचिसम्म फैलिएको छ। यही गहिरो विश्वासले बेनलाई बालेनको राजनीतिक निर्णय प्रक्रियामा प्रभावशाली बनाएको देखिन्छ। कुनै रणनीतिकारका लागि नेताको विश्वास जित्नु सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो, र कुमार बेनसँग त्यही शक्ति रहेको रिपोर्टहरूले संकेत गर्छन्।

रास्वपा–बालेन सहकार्यको पर्दापछाडिको खेल। नेपालको राष्ट्रिय राजनीतिमा बालेनको प्रवेशसँगै कुमार बेनको भूमिका झनै चर्चामा आयो। २०८२ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि बालेनले छुट्टै पार्टी खोल्ने कि रवि लामिछाने नेतृत्वको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीसँग सहकार्य गर्ने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको थियो। रातोपाटी को विस्तृत रिपोर्टअनुसार कुमार बेनले दुवै सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर रणनीतिक तयारी गरेका थिए। ललितपुरको ज्वागलस्थित उनको निवास राजनीतिक छलफलको महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको बताइएको छ। रास्वपा र बालेन पक्षबीच समझदारी बनाउन बेन र असीम शाहले भूमिका खेलेको रिपब्लिका ले समेत उल्लेख गरेको छ। अन्ततः बालेनले झापा–५ बाट निर्वाचन जिते र प्रधानमन्त्री बने। यो सफलतालाई बेनको एकल उपलब्धि भन्न मिल्दैन, तर त्यससम्म पुग्ने राजनीतिक सहकार्य निर्माणमा उनको योगदान महत्वपूर्ण रहेको समाचारहरूले देखाउँछन्।

चाणक्यको रणनीति कि ‘Money Heist’ का प्रोफेसरको योजना? चाणक्यले शक्तिको केन्द्रमा पुग्नुअघि राजनीतिक परिस्थिति, गठबन्धन र सही अवसरको गणना गर्थे। Money Heist का प्रोफेसरले पनि हरेक सम्भावनाका लागि वैकल्पिक योजना बनाउँथे। कुमार बेनको राजनीतिक शैलीबारे प्रकाशित रिपोर्टहरू पढ्दा यी दुई पात्रसँग तुलना गर्न सकिने केही विशेषता देखिन्छन्—सीमित सार्वजनिक उपस्थिति, विश्वासिलो टोली, डिजिटल सञ्चारको प्रयोग र राजनीतिक विकल्पको तयारी। विशेषगरी बालेनलाई तत्काल अन्तरिम सरकारको नेतृत्वमा जानुभन्दा निर्वाचनमार्फत दीर्घकालीन जनादेश लिन प्रेरित गरिएको भन्ने रिपोर्टहरूले उनलाई दीर्घकालीन रणनीतिकारका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यद्यपि त्यो निर्णयमा बेनको वास्तविक प्रभाव कति थियो भन्ने कुरा स्वतन्त्र रूपमा पूर्ण पुष्टि भएको छैन। यो तुलना उनको रणनीतिक छविको रूपक हो, सबै घटनाका एकमात्र योजनाकार भएको प्रमाण होइन।

पारिवारिक पृष्ठभूमिमा पनि स्वतन्त्र राजनीतिको इतिहास। कुमार बेनको राजनीतिक परिवेशसँग जोडिने अर्को महत्वपूर्ण नाम हो—ललितपुर महानगरपालिका वडा नम्बर १० का पूर्ववडाध्यक्ष नरसिंह व्यञ्जनकार। उनले पटकपटक स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा चुनाव जितेर स्थानीय राजनीतिमा फरक इतिहास बनाएका थिए। बालेन शाहले काठमाडौंको मेयर चुनावअघि नरसिंहलाई भेटेर राजनीतिक सल्लाह लिएको विवरणसमेत प्रकाशित छ। यसले बालेनको स्वतन्त्र राजनीतिक यात्रामा पुरानो पुस्ताको स्थानीय राजनीतिक अनुभव र नयाँ पुस्ताको डिजिटल रणनीतिबीच रोचक सम्बन्ध देखाउँछ। तर नरसिंह व्यञ्जनकार र कुमार बेनबीचको ठ्याक्कै पारिवारिक नाता, विशेषगरी उनी कुमारका पिता हुन् भन्ने विवरण, उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतबाट स्पष्ट पुष्टि नभएकाले त्यसलाई तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।

सामाजिक सञ्जालको शक्ति बुझ्ने रणनीतिकार। बालेनको राजनीतिक यात्रामा फेसबुकलगायत डिजिटल माध्यमले असाधारण भूमिका खेलेका छन्। ठूला राजनीतिक दलले विशाल सभा, पार्टी संगठन र परम्परागत सञ्चारमाध्यममा भर पर्दा बालेनको टोलीले सामाजिक सञ्जाललाई प्रत्यक्ष जनसम्पर्कको माध्यम बनायो। कुमार बेनको संलग्नता यही रणनीतिसँग जोडिएको देखिन्छ। कहिले एउटा छोटो पोस्टले राष्ट्रिय बहस जन्माउँछ, कहिले एउटा व्यंग्यात्मक टिप्पणीले हजारौं प्रतिक्रिया पाउँछ। पछिल्लो समय बालेन र बेनबीच ‘सही समय’, पत्रकार तथा कलाकारसम्बन्धी सार्वजनिक सवाल–जवाफले समेत उनीहरूको अनौपचारिक संवादशैलीलाई चर्चामा ल्याएको छ। तर हरेक पोस्टको योजना बेनले नै बनाउँछन् भन्ने प्रमाण छैन। सामाजिक सञ्जालमा प्रभावशाली हुनु र सार्वजनिक जवाफदेहितालाई कमजोर बनाउनुबीचको सीमारेखा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

मेयरका सल्लाहकारबाट प्रधानमन्त्रीका मुख्य सल्लाहकारसम्म। बालेन प्रधानमन्त्री बनेपछि कुमार बेनलाई मुख्य सल्लाहकार नियुक्त गरियो। यो नियुक्तिले उनको पर्दापछाडिको राजनीतिक भूमिकालाई औपचारिक सरकारी जिम्मेवारीमा परिणत गर्‍यो। उनीसँग अब केवल चुनाव जिताउने रणनीति होइन, नीति निर्माणमा सल्लाह दिने, राजनीतिक समन्वय गर्ने र सरकारलाई दीर्घकालीन दिशा दिन सहयोग गर्ने अपेक्षा जोडिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक तयारीमा समेत उनको प्रभाव रहेको दाबी केही सञ्चारमाध्यमले गरेका छन्। तर शक्तिशाली सल्लाहकारको भूमिकासँगै पारदर्शिता र जवाफदेहिताको प्रश्न पनि आउँछ। जनताबाट निर्वाचित प्रधानमन्त्रीले निर्णयको अन्तिम जिम्मेवारी आफैं लिनुपर्छ; कुनै पनि सल्लाहकारको प्रभाव संवैधानिक र संस्थागत प्रक्रियाभन्दा माथि हुन सक्दैन।

के कुमार बेन नै बालेनको सफलताका वास्तविक मास्टरमाइन्ड हुन्? यसको उत्तर एक शब्दमा दिन सजिलो छैन। बालेनको आफ्नै लोकप्रियता, राजनीतिक दृष्टिकोण, युवापुस्ताको असन्तुष्टि, अभियानमा खटिएका सयौं सहयोगी, मतदाताको समर्थन र बदलिँदो राष्ट्रिय परिस्थितिले उनको उदय सम्भव बनाएका हुन्। तर यी सबै तत्वलाई सही समयमा जोड्ने, राजनीतिक अवसर पहिचान गर्ने र नेतृत्वलाई रणनीतिक सहयोग पुर्‍याउने व्यक्तिका रूपमा कुमार बेनको नाम महत्वपूर्ण बनेको छ। बालेन राजनीतिक यात्राका मुख्य पात्र हुन् भने कुमार बेन त्यस यात्राका प्रभावशाली रणनीतिक सहयोगीमध्ये एक हुन्। आज उनलाई ‘प्रोफेसर’ वा ‘चाणक्य’ भन्न सकिएला, तर इतिहासले उनको मूल्यांकन राजनीतिक जितका आधारमा मात्रै होइन, उनले सल्लाह दिएको सरकारले देशलाई कति राम्रो परिणाम दियो भन्ने आधारमा गर्नेछ।

अब प्रश्न तपाईंलाई—बालेन शाहको सफलताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उनको आफ्नै नेतृत्व हो, जनताको विश्वास हो, कि पर्दापछाडिका रणनीतिकार कुमार बेन?

Inside The Story | Special Political Feature

#KumarBen #BalenShah #PoliticalMastermind #Chanakya #NepalPolitics #InsideTheStory